We stoppen ermee omdat Chemie is overal, het imagotraject van de Nederlandse chemische sector, eind 2010 beëindigd is. Natuurlijk blijft de website nog wel in de lucht en wordt er hard gewerkt aan een paar speciale activiteiten in 2011.

Gelukkig betekent dat niet dat er geen aandacht meer voor chemie komt. Sterker nog: in 2011 gaat de chemie pas écht naar het publiek toe, want tot 31 december vindt het Jaar van de Chemie plaats! Met tientallen activiteiten (waaronder wedstrijden, theater, museumvoorstellingen, open dagen en meer) kun je heel het jaar lang chemie op elke mogelijke manier leren kennen.

Op JaarvandeChemie.nl vind je alle activiteiten die er plaatsvinden. Ook lees je daar alles over waarom 2011 eigenlijk in het teken van de chemie staat.

Namens Harm en mij bedankt voor je bezoek en reacties op dit weblog. We zien je graag bij 1 van de activiteiten tijdens het Jaar van de Chemie!

UvA chemiehoogleraar Joost Reek tijdens de Kinderlezing van 12 december. Foto: Hanne Nijhuis | UvA

Nog een week of twee en dan mag het weer. Knallen, sissen en flitsen, kortom: vuurwerk afsteken. Alleen met goedgekeurd en netjes ingevoerd spul natuurlijk. Zelf een strijker knutselen in de schuur, dat is hoogst illegaal.

En toch hield Joost Reek, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, afgelopen zondag zijn jonge publiek voor: “als je wilt leren hoe je echt harde knallen maakt, moet je scheikunde gaan studeren!”.

Reek – ook bekend van zijn ‘explosieve’ presentaties tijdens UvA-voorlichtingsdagen – verzorgde zondag in Science Centre Nemo de laatste kinderlezing van 2010. Hij legde zijn jonge toehoorders (8-12 jaar) op aanstekelijke wijze uit hoe dat nou zit met vuurwerk. Waarom een pijl omhoog schiet, waar de kleuren vandaan komen en wat nou zo’n lekkere knal teweeg brengt.

Als de voortekenen niet bedriegen kan de UvA kan zich gaan opmaken voor een explosieve stijging van het aantal scheikundestudenten…

Kijk voor een verslag van de lezing van Joost Reek op de site van de kinderlezingen.

Meer over vuurwerkchemie bij Kennislink. Op de site van de brandweer vind je informatie over het veilig omgaan met vuurwerk.

Al die hightech van nu is trouwens niet van alle tijden. Zo stopten ze anno 1958 nog gewoon dynamiet in de muur van een zoutmijn. Ook mooi.

Schilderij 'De alchemist op zoek naar de steen der wijzen' van Joseph Wright (1771), met Hennig Brand die fosfor ontdekt. De gloed in de kolf is zwaar overdreven.

De eerste die dat ontdekte was de Duitser Hennig Brand, handelaar en amateur-chemicus. Die onderzocht wat er zoal in urine zit, vooral in de hoop er goud in aan te treffen. Hij kookte enorme hoeveelheden urine (die hij via het leger kreeg) in tot een wittig goedje.

In 1669 probeerde Brand dit urineresidu flink te verhitten en daarbij stuitte hij op het element fosfor. Het was een spectaculair experiment, dat gloeiende, lichtgevende dampen opleverde. Hij kon er flink geld mee verdienen tijdens allerlei festiviteiten, en daarom hield hij zijn ‘recept’ een tijd lang geheim. Later verkocht hij het.

Wikipedia (de Engelstalige) meldt dat Brand een luttele 120 gram fosfor verkreeg uit ongeveer 5.500 liter urine. Zijn methode blijkt tamelijk inefficiënt, want er zit wel tien keer meer fosfor in urine. Zoveel zelfs, dat vandaag de dag urine opnieuw in beeld is als bron voor fosfor. In Zutphen werd in oktober de eerste verwerkingsfabriek voor urine in gebruik genomen.

Het element dreigt op te raken, vooral omdat het in kunstmest wordt gebruikt. Er komt maar een fractie van de fosfor in de planten terecht, de rest spoelt weg. Juist omdat het voor planten zo’n cruciale voedingsstof is, zou een tekort aan fosfor de mondiale voedselproductie ernstig in gevaar kunnen brengen. Vandaar de pogingen om tot een duurzame fosforkringloop te komen en het element te recyclen.

De Zutphense urineverwerker haalde zelfs het NOS journaal:

1 nadeel: de winnaar (Magnesium Burning Between Bricks of Dry Ice) werkt op de website van Wired niet meer. Geen probleem, want wij hebben ‘em voor je opgezocht. Kleine moeite, grote vlam.

Alhoewel niet iedereen er veel van thuis heeft liggen, weet iedereen dat goud een waardevol element is. Naast een hoge bling-bling-factor wordt goud al duizenden jaren als betaalmiddel gebruikt. Tegenwoordig betaal je de boodschappen niet direct met een staaf goud, maar nog altijd staat goud garant voor de waarde van munt- en papiergeld. Met een pers kun je nu eenmaal zo bergen geld erbij drukken, iets wat met goud niet mogelijk is.

Maar waarom werd juist goud de metafoor voor geld, en niet een ander element uit het periodiek systeem? NPR, een publieke omroep uit de Verenigde Staten, ging in gesprek met Sanat Kumar, een chemicus van de universiteit van Columbia. Op enthousiaste wijze legt hij op de radio uit waarom goud hét element is dat van oudsher waarde had, en dat er eigenlijk ook geen ander element die functie kan overnemen. Wil je weten waarom? Beluister dan onderstaand radiofragment.

Dat chemie meer is dan maatkolven en witte bekers met obscure stoffen bewijst het project ‘Proef! werk’ van C3. Deze lesmodulen brengen havo-leerlingen op een speelse manier in aanraking met het werk in de chemie. In ‘Milk & Fruit’, 1 van de modulen, maken leerlingen in de onderbouw hun eigen Milk & Fruit-drank. Op die manier kruipen ze even in de huid van een levensmiddelentechnoloog.

Meer weten over wat er mogelijk is op de middelbare school met chemie? Kijk dan bij het gedeelte ‘chemie op de middelbare school‘ op deze website.

Bron: weblog C3

Als het om de chemie gaat dan spelen de universiteiten van Amsterdam, Delft, Eindhoven, Groningen, Leiden, Nijmegen en Utrecht in de Europese ‘eredivisie’ – ze staan in de selecte topgroep met ‘excellente’ instellingen. De kwaliteit van het onderzoek en de internationale oriëntatie van een instelling zijn mede bepalend voor opname in die groep.

De lijst is samengesteld door het onafhankelijke Zentrum für Hochschulentwicklung (Centre for Higher Education Development, CHE) in Gütersloh (Duitsland), dat daarvoor onder andere gebruik maakt van de zogenaamde Leiden Ranking, ontwikkeld door het Leidse CWTS.

Voor de 7e en laatste keer organiseert Chemie is overal een ronde van Mijn Chemie, de online game over chemie. Nog 1 keer kun je 21 vragen beantwoorden, elementen winnen, producten bouwen, bouwstenen ruilen én uitgeroepen worden tot de Chemie Genie. Het is dus nu of nooit!

Op dit weblog komen regelmatig tips voorbij over de vragen waar je tijdens de game tegenaan kunt lopen. Een beetje Chemie Genie doet het namelijk niet alleen, maar weet waar zij haar bronnen vandaan haalt

Stikstofoxiden onstaan onder andere in automotoren, bij de verbranding van benzine en diesel. Ze komen voor in smog, zoals hier in Peking. © Wikimedia Commons

Het idee stamt uit Japan, waar men er al sinds 1997 mee aan de weg timmert. In Nederland vonden de eerste experimenten plaats op de Marathonweg in Vlaardingen.

Het huidige onderzoek in Hengelo wordt uitgevoerd door professor Jos Brouwers van de Technische Universiteit Eindhoven. De resultaten zijn veelbelovend en producent Struyk Verwo Infra mag zich inmiddels in internationale belangstelling voor de luchtzuiverende betonklinkers verheugen.

Totaal zijn er 9 projecten voor een betere wereld, zoals het ontwikkelen van beter voedsel voor koeien in Vietnam en het beschermen van kikkers in Brazilië. Naast AkzoNobel en DSM zijn ook het Erasmus Medisch Centrum, Friesland Campina, de TU Delft en de Universiteit Leiden betrokken bij Imagine. Medewerkers hiervan gaan samen met de leerlingen de komende maanden het lab in om onderzoek te doen en met oplossingen te komen. De resultaten hiervan wordt maart 2011 gepresenteerd.

Vorig jaar won The Biobag, een kleine en goedkope vergister die afval kan omzetten naar biogas waar mensen op kunnen koken. (bron: VNCI Chemie nieuwsbrief)

Winnaar 2009-2010: The Biobag

Lees verder over The Biobag

Bezoek de website van Imagine

Voor de liefhebbers: de melodie komt van de Major General’s Song uit de musical Pirates of Penzance. Met oorspronkelijke teksten van W.S. Gilbert.

In onderstaande Nederlandstalige versie (met in de hoofdrol(len) imitator en stemkunstenaar Robert Paul) is de vaart er een beetje uit, maar hij blijft de moeite waard.

Oh please, wie heeft chemie ooit uitgevonden, die kerel had vast geen leven! Ik zit weer vast bij een vraag! Maandag ff navragen

(bron: @cuzimondrugs op Twitter)

Suikerriet (©wikimedia)

Chemie wordt steeds ‘groener’. Processen worden schoner en zuiniger en in steeds meer gevallen blijkt het mogelijk om sleutelverbindingen te maken uit werkelijk groene grondstoffen. Nederlandse wetenschappers spelen daarbij een een belangrijke rol. Zo ontwikkelde de Technische Universiteit Delft een chemisch proces voor de benutting van afvalstromen uit de landbouw.

Het BiCHEM proces (Biomass Chemical Conversion) is in staat om cellulose uit houtachtige, niet-eetbare plantdelen te benutten. Het proces levert chemische verbindingen die geschikt zijn als startmateriaal voor de productie van groene plastics, oplosmiddelen en ‘tweede generatie’  biodiesel. 

De Delftse vinding werd in maart van dit jaar wereldkundig gemaakt in de chemische vakliteratuur. Inmiddels is duidelijk dat de Braziliaanse Staatsoliemaatschappij Petrobras geld gaat stoppen in de verdere ontwikkeling. In Brazilië rijden veel auto’s op bio-ethanol, geproduceerd uit suikerriet. Er is daar veel suikerrietafval, de zogenaamde bagasse. En die blijkt een prima grondstof voor het nieuwe Delftse proces.

De Brazilianen gaan daarom samenwerken met het bedrijf BIOeCON dat bezig is BiCHEM verder te ontwikkelen. Eerst maken de chemisch technologen een kleine Nederlandse proefinstallatie. Gaat dat allemaal goed, dan komt er een grote demonstratiefabriek, waarschijnlijk ergens in Brazilië.

1 van de leukste is The Periodic Table of Irrational Nonsense, een tabel die eind juli verscheen uit de koker van Crispian Jago. Op zijn weblog Science, Reason and Critical Thinking bestrijd hij naar eigen zeggen irrationele nonsens, en het totale overzicht hiervan heeft hij op slimme wijze verwerkt in dit periodieke systeem. De vertaalde variant vind je hieronder (met dank aan Herman Boel).

Klik voor vergroting

Dat zit zo. Het drietal oude heren (ze zijn alledrie ruim boven de zeventig) bedacht zo’n dertig jaar geleden een slimme manier om koolwaterstofmoleculen aan elkaar te koppelen. Daarmee gaven ze chemici een waardevol instrument om grote, ingewikkelde moleculen te maken. Allerlei medicijnen en high-tech materialen die we vandaag de dag heel gewoon vinden, danken hun bestaan aan de ontdekking van de Nobelprijswinnaars.

In deze video van Periodic Videos wordt de Nobelprijswinnende ontdekking (in het Engels) uitgelegd.

Met nog 4 weken te gaan is alle hulp natuurlijk welkom bij Mijn Chemie. Vandaar de behandeling van 1 van de vragen, zodat je kans op een top-10-notering en een prijs (check ze hier) toeneemt. Doe er je voordeel mee!

Ondanks alle commotie over de invloed van CO2-uitstoot op de opwarming van de aarde, is er stiekem nog een veel grotere oorzaak voor het broeikaseffect: waterdamp. Inderdaad, dat spul dat boven je badkuip en de kokende eieren verschijnt. In het grote geheel mag waterdamp 36 tot 70% van het broeikaseffect op zijn naam schrijven. Koolstofdioxide, CO2 voor intimi, moet het volgens huidige berekeningen met 9 tot 26% invloed doen. Methaan en ozon, halen beide nog geen 10% invloed.

Dus: nooit meer eieren koken, badkuipen verbieden en zwembaden sluiten? Was het maar zo simpel. Het menselijk aandeel in de opwarming van de aarde wordt namelijk vooral veroorzaakt door het verbranden van fossiele grondstoffen, waardoor de hoeveelheid CO2 in de lucht toeneemt. Om de invloed van de mens te verkleinen moet er dus minder CO2 uitgestoten worden, en niet minder waterdamp gemaakt worden (bron: Wikipedia).

Detail van een muurschildering in de Mayastad Calakmul op het Mexicaanse schiereiland Yucatan. Beeld: Wikimedia Commons

Dat de muurschilderingen in de ruïnes van de Mexicaanse Mayastad Calakmul in zo’n slechte toestand verkeerden ligt niet aan de gebruikte natuurverf, maar aan de muren zelf. Het kalksteen waaruit de Maya’s hun bouwwerken optrokken blijkt niet goed bestand tegen zwavelverbindingen uit de Mexicaanse lucht.  Daardoor verandert het kalksteen (dat vooral uit calciumcarbonaat bestaat) in gips (calciumsulfaat). Gips is zacht en spoelt weg bij contact met water. Zo verdwijnt de ondergrond achter de verf en dreigt de Maya-kunst verloren te gaan.

Eerdere pogingen om de muurschilderingen te beschermen hadden nauwelijks succes – in sommige gevallen werd het kalksteen zelfs extra aangetast. De Italiaanse onderzoekers van de Universiteit van Florence (Centrum voor Oppervlaktechemie) vonden het ei van Columbus: gebluste kalk. Dat reageert namelijk met kooldioxide uit de lucht weer tot calciumcarbonaat. Inderdaad: nieuw kalksteen. Een belangrijke vondst van de Italianen is om de gebluste kalk tot minuscule nanodeeltjes te vermalen. Die trekken door de verflaag heen en de gaatjes in de muur worden door de behandeling bijna vanzelf weer opgevuld. Al na een week was er verschil zichtbaar. Het lijkt er zelfs op dat de oude Mayaverf zich opnieuw aan de vernieuwde kalksteen kan hechten.

Restauratie van kunstwerken is ondenkbaar zonder chemie. Chemisch onderzoek geeft ook zicht op technieken die kunstenaars vroeger gebruikten. Kijk bijvoorbeeld eens op de site van Van Goghs atelierpraktijk waarover al eens eerder een blog verscheen. Of lees meer artikelen over onderzoek aan schilderijen bij Kennislink.